Për Rilindasin Ndre Mjeda nga e çmuara Bruna Gosa

Bruna Gosa

Mjeda midis poetit dhe priftit

Më 1 gusht përkujtojmë 89-vjetorin e ndarjes nga jeta të Ndre Mjedës (20 nëntor 1866 – 1 gusht 1937), një prej personaliteteve më të shquara të Rilindjes Kombëtare dhe të kulturës shqiptare. Poet, prift katolik, albanolog, pedagog, deputet dhe veprimtar i çështjes kombëtare, Mjeda mbetet një figurë që e tejkalon kohën e vet. Ai nuk ishte vetëm mjeshtër i vargut, por edhe një mendimtar që e pa gjuhën, arsimin dhe kulturën si themele të identitetit kombëtar.

I formuar në kolegjet jezuite të evropës, ai solli në letërsinë shqipe një kulturë të gjerë evropiane dhe një përpikëri artistike që rrallë gjendet te bashkëkohësit e tij. Në krijime si Vaji i Bylbylit, Juvenilja, Liria dhe Vorri i Skënderbeut, poezia bëhet zë i ndërgjegjes kombëtare, ku dhimbja për fatin e atdheut shndërrohet në thirrje për liri, ndërsa gjuha merr një finesë të jashtëzakonshme artistike.

Po aq i madh ishte kontributi i tij në gjuhësi. Si themelues i shoqërisë kulturore “Agimi”, pjesëmarrës në Kongresin e Manastirit dhe anëtar i Komisisë Letrare të Shkodrës, Ndre Mjeda dha një ndihmesë të pazëvendësueshme në rrugën drejt njësimit të alfabetit dhe zhvillimit të shqipes letrare.

Një nga dimensionet më interesante të krijimtarisë së tij është figura e gruas. Duke qenë prift, Mjeda nuk e ndërton femrën si objekt të pasionit romantik apo të dashurisë sensuale. Në poezinë e tij ajo shfaqet si simbol i pastërtisë, virtytit, sakrificës, nënës dhe dinjitetit njerëzor. Gruaja është një figurë morale dhe shpirtërore, e idealizuar sipas botëkuptimit të autorit, çka e dallon dukshëm nga poetë të tjerë shqiptarë që e trajtuan dashurinë në mënyrë më lirike e më personale.

Kjo veçori ka qenë pjesë e diskutimeve të kritikës letrare. Akademiku Sabri Hamiti e ka vlerësuar Mjedën si një nga mjeshtrit më të mëdhenj të poezisë shqipe, duke theksuar harmoninë e vargut, pastërtinë gjuhësore dhe kulturën klasike që përshkon krijimtarinë e tij. Akademiku Rexhep Qosja e vendos ndër autorët që i dhanë poezisë shqiptare një nivel të ri artistik dhe estetik, ndërsa albanologu Robert Elsie e cilëson një nga lirikët më të përkryer të letërsisë shqiptare, duke nënvizuar elegancën e gjuhës dhe mjeshtërinë poetike.

Një kontribut të jashtëzakonshëm në studimin e figurës së Mjedës ka dhënë studiuesi Mentor Quku, i cili, përmes kërkimeve shumëvjeçare dhe botimeve monografike, solli dokumente arkivore të panjohura dhe ndërtoi një portret më të plotë të poetit. Sipas Qukut, Mjeda nuk mund të shihet vetëm si klerik apo vetëm si poet; ai është një personalitet evropian ku ndërthuren dijetari, atdhetari, gjuhëtari dhe njeriu i fesë.

Sigurisht, si çdo figurë e madhe, edhe Ndre Mjeda nuk i ka shpëtuar debatit kritik. Disa studiues kanë vënë në dukje se formimi i tij fetar e bëri poezinë më të përmbajtur në trajtimin e dashurisë dhe botës intime. Të tjerë argumentojnë se pikërisht kjo përmbajtje i dha krijimtarisë së tij një fisnikëri estetike, një pastërti morale dhe një universalitet që e bëjnë të qëndrojë dinjitetshëm përballë kohës.

Tetëdhjetë e nëntë vjet pas ndarjes së tij nga jeta, Ndre Mjeda mbetet një nga kolonat mbi të cilat është ngritur letërsia moderne shqiptare. Ai na kujton se poeti nuk është vetëm krijues i vargjeve, as prifti vetëm i altarit. Kur këto dy misione bashkohen te një personalitet si Ndre Mjeda, lind një figurë që i shërben njëherazi Zotit, gjuhës dhe kombit. Kjo është arsyeja pse emri i tij vazhdon të lexohet me respekt, jo vetëm si pjesë e historisë sonë letrare, por si një model i intelektualit shqiptar që jetoi për idealin dhe la pas një trashëgimi të pavdekshme.