Opinion nga atdhetari i shquar Veton Binakaj

Pas atentatit ndaj Jusuf e Bardhosh Gërvallës dhe Kadri Zekës, propaganda serbomadhe dhe strukturat e UDB-së, sipas dëshmive dhe kujtimeve që qarkullonin në atë kohë, hodhën në qarkullim në qytete të ndryshme emra të shumtë personash si atentatorë të mundshëm. Shpesh përmendeshin nga dy emra, duke krijuar versione të ndryshme e kundërthënëse, çka ushqente bindjen se synimi ishte mjegullimi i gjurmëve dhe largimi i vëmendjes nga autorët dhe urdhërdhënësit e vërtetë të krimit.

Një pjesë të madhe të këtyre emrave i njihte vëllai i madh i Jusufit dhe Bardhoshit, baca Hysen Gërvalla. Ai, me sa dihet, kishte bërë përpjekje t’i grumbullonte emrat dhe informacionet që qarkullonin rreth atentatit. Mbetet shpresa që këto të dhëna t’i ketë hedhur edhe në letër, në mënyrë që të mos humbasin me kalimin e kohës. Kujtesa e individit është e çmuar, por dokumenti i ruajtur mbetet dëshmi për brezat.

Pikërisht për këtë arsye, çdo informacion i kësaj natyre që ruhet ende në kujtesën apo arkivat private të veprimtarëve patriotë shqiptarë duhet t’u dorëzohet institucioneve kompetente të Republikës së Kosovës. Do të ishte me rëndësi që AKI-ja dhe institucionet përkatëse të krijonin një grup të specializuar për grumbullimin, sistemimin, krahasimin dhe analizimin profesional të këtyre të dhënave. Vetëm përmes ballafaqimit të dëshmive me dokumente arkivore dhe burime të tjera të verifikueshme mund të afrohemi te e vërteta historike, pa i shpallur dyshimet si fakte para se ato të provohen.

Atë natë ranë tre burra, por pas tyre u ngritën mijëra të tjerë. Sakrifica e Jusuf Gërvallës, Bardhosh Gërvallës dhe Kadri Zekës nuk e shuajti idealin e lirisë; përkundrazi, e shumëfishoi vendosmërinë për t’u çliruar nga zgjedha dhe shtypja shoviniste serbomadhe.

Në këtë kontekst dua të ruaj edhe një kujtim familjar, të vogël në dukje, por të madh në domethënien e tij.

Kur baca Hysen Gërvalla u lirua nga burgu, babai im, Rrustem Binakaj, shkoi natën për ta vizituar. Pas fjalëve të para të mikpritjes, ashtu siç e kemi zakon ne shqiptarët, babai im i tha:

“Hysen, lum ju si familje, se e latë një borxh për vatan e për Komb.”

Përgjigjja e bacës Hysen ishte e menjëhershme dhe mbeti e paharruar:

“Jo veç që nuk e kemi la borgjin që kemi për këtë Komb e për këtë tokë, po edhe lopët në ahër janë borgj me bo ma shumë.”

Në ato pak fjalë gjendet një botë e tërë. Ato tregojnë se si e kuptonte ai sakrificën: jo si një borxh të shlyer me gjakun e Jusufit dhe Bardhoshit, por si një detyrim që vazhdonte edhe më tej. Familja kishte dhënë shumë, por, në ndërgjegjen e tij, atdheut nuk mund t’i thuhej kurrë: tash jemi baras.

Kjo përgjigje merr një peshë edhe më të madhe kur kujtohet se, sipas rrëfimit të bacës Hysen, pas lajmit për vrasjen, njerëzit e UDB-së kishin përdorur edhe fjalët cinike se ata “kanë pasë për çka me dekë.” Përballë një mendësie të tillë, përgjigjja e Hysen Gërvallës përfaqësonte të kundërtën morale: bindjen se sakrifica për lirinë nuk e mbyll detyrimin ndaj atdheut, por ua lë atë trashëgim brezave që vijnë.

Sot dëgjojmë interpretime të ndryshme nga njerëz që kanë qenë pjesë e Lëvizjes Kombëtare dhe e veprimtarisë së asaj kohe. Secili ka të drejtën e kujtesës dhe të gjykimit të vet. Mirëpo ekziston një rrezik serioz kur ngjarjet e viteve të ilegalitetit patriotik gjykohen vetëm nga këndvështrimi politik i ditëve të sotme, duke u shkëputur nga rrethanat historike në të cilat ato kanë ndodhur.

Në atë periudhë, për një pjesë të madhe të veprimtarëve që synonin çlirimin dhe bashkimin e trojeve shqiptare, Shqipëria përfaqësonte shtetin amë dhe pikën natyrore të orientimit kombëtar. Në realitetin politik të Jugosllavisë së atëhershme, ndarja perceptohej shpesh në mënyrë të prerë: ose pajtim me Titon, Jugosllavinë dhe rendin ekzistues, ose kundërshtim i atij rendi dhe orientim nga Shqipëria e nga ideali i bashkimit kombëtar. Në atë kontekst duhet kuptuar edhe raporti që shumë veprimtarë kishin me figurën e Enver Hoxhës.

Kjo nuk do të thotë se dashuria për Shqipërinë, aspirata për bashkim kombëtar dhe vlerësimi i sistemit politik të Tiranës ishin domosdoshmërisht e njëjta gjë. Por është po aq e gabuar që bindjet dhe simbolikat e asaj kohe të shkëputen nga rrethanat në të cilat u formuan dhe të gjykohen sikur veprimtarët e atëhershëm të kishin përpara realitetin dhe njohuritë politike që kemi sot.

Historia duhet gjykuar në kohën e vet.

Edhe përshëndetjet, betimet dhe thirrjet që dëgjoheshin më vonë në njësitë tona dhe në zonat operative nuk mund të kuptohen jashtë këtij ideali. Ato buronin para së gjithash nga dëshira për çlirim dhe nga ëndrra që trojet shqiptare, të ndara padrejtësisht, një ditë të bashkoheshin në një Shqipëri.

Prandaj, kur flasim për atë brez, duhet të kemi kujdes që të mos ua ndryshojmë motivet me interpretimet e së sotmes. Mund të diskutojmë ideologjitë, mund të analizojmë gabimet dhe mund të kemi pikëpamje të ndryshme politike, por nuk duhet të humbasim boshtin themelor të asaj kohe: përpjekjen për liri, çlirim dhe bashkim kombëtar.

Tre ranë.

Por nga gjaku dhe sakrifica e tyre u ngritën mijëra.

Dhe pikërisht aty qëndron madhështia e një sakrifice historike: armiku mund ta shuajë jetën e njeriut, por jo domosdoshmërisht idealin për të cilin ai ka jetuar dhe ka rënë.